الْأَرْضِ وَ لا فَساداً وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ « 108 » ، و : لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعى * وَ أَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرى « 109 » ، و : . . . إِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ « 110 » ، و قال امام العالمين امير المؤمنين : « رضينا قسمة الجبّار فينا * لنا علم و للاعداء مال فانّ المال يفنى عن قريب * و انّ العلم باق لا يزال » « 111 » بعد ، بيان مىفرمايد صفات لازمهء عالم و متعلّم را . امّا صفات محتاج اليه عالم ، هشت است : عقل ، و رفق ، و شفقت ، و نصح ، و حلم ، و صبر ، و قناعت ، و بذل ؛ زيرا كه اگر عالم ، عاقل و زيرك نباشد ، تشخيص قابليّت و استعداد متعلّم را نتواند داد ، و افراط و تفريط در تعليم خواهد نمود ، و باعث هلاكت يا قصور متعلّم خواهد بود : « بدگُهر را علم و فنّ آموختن * دادنِ تيغ است دستِ راهزن » « 112 » و هرگاه ، رفق و شفقت با متعلّم نفرمايد بلكه خشونت نمايد ، باعث انزجار و نفرت متعلّم گردد ، و از تحصيل علم بازماند . و هرگاه ، نصيحت ننمايد ، اصلاح افعال و اخلاق و احوال متعلّم نخواهد شد . و هرگاه ، حلم و صبر ننمايد در تحمّل زحمات و سوء فهم و بطوء انتقال به متعلّم ، باعث حرمان و نقصان متعلّم گردد از كمال . و هرگاه ، قناعت ننمايد به قليل ، به سبب تحصيل مال ، از تعليم علم و حفظ

--> ( 108 ) - به صفحهء 31 همين منهج رجوع شود . ( 109 ) - به منهج اوّل ، صفحهء 426 رجوع شود . ( 110 ) - همانا سراى آخرت جاويدان است اگر بدانيد : سورهء 29 قسمتى آيهء 64 ( 111 ) - ما ( اهل بيت ) از آنچه خداى تعالى ما را روزى فرموده باشد خشنوديم ( كه ) به ما علم ، و به دشمنان ما مال ارزانى فرمود ؛ زيرا كه مال و مكنت دنيا ، زودا كه فنا شود ، امّا علم ، پيوسته و جاويدان ، بر جاى است . « ديوان حضرت امير المؤمنين ( ع ) » : 83 ( 112 ) - « مثنوى معنوى » : دفتر چهارم : 238